ارزیابی شواهد منسوب به آتشکده‌ها و آتشدان ساسانی خطۀ شمال ایران (مازندران و گلستان) با استناد به منابع تاریخی و کاوش ‌های علمی باستان ‌شناسی

در دورۀ ساسانیان با رسمیت یافتن دین زردشت، آتشکده‌ها به ‌عنوان جلوۀ بارز تشریفات و آداب دینی، در جامعه نمایان شدند. از آنجاکه آتش در نزد زردشتیان عنصری مقدس بوده، نگهداری از آن شرایط خاصی را اقتضا می‌کرد، به ‌همین‌منظور بناهایی به‌نام آتشکده (چهار تاقی) احداث گردیده است. خطۀ شمال ایران به دلیل موقعیت استراتژیکی خاص یکی از مناطق ایران بوده که تا دو قرن نخست اسلام مانع نفوذ اعراب به این منطقه شده، به‌همین‌دلیل مورخین و جغرافی‌دانان مسلمان درخصوص این منطقه سکوت کرده‌اند و این امر سبب شد تا اطلاعات ما در خصوص بناهای مذهبی مردم این منطقه بسیار اندک باشد. هدف از این پژوهش بررسی آثار موجود این منطقه، که در متون تاریخی از آن‌ها به عنوان آتشکده یاد شده و هم‌چنین آتشکده‌هایی که در کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه کشف گردیده است؛ بنابراین در کنار مطالعات اسنادی از روش میدانی برای ثبت، ضبط و توضیح وضعیت کنونی آثار و براساس روش توصیفی-تحلیلی برای شناخت آثار استفاده‌ شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد آثار منسوب به آتشکده در این منطقه که در متون تاریخی از آن‌ها به‌عنوان آتشکده یادشده است، از نظر نوع پلان و تاریخ ساخت هیچ ارتباطی آتشکده و پایۀ آتشدان ندارند، ولی تعدادی آتشکده در این منطقه کشف گردید که با مکان‌هایی که در متون تاریخ ذکرشده از لحاظ موقعیت جغرافیایی کاملاً متفاوت بوده و در هیچ منبع تاریخی از آن‌ها نام ‌برده نشده است.

evaluation of evidence attributed to sassanid fire temples and fire pits in mazandaran province

in the sassanid period, with the officialization of zoroastrianism, fire temples appeared in the society as an obvious manifestation of religious rituals and customs. since fire is a sacred element for zoroastrians, it requires special conditions to maintain it, for this purpose, buildings called fire temple (four vaulted) have been built. due to its special strategic location, mazandaran province is one of the regions of iran that prevented the arabs from penetrating this region until the first two centuries of islam. for this reason, muslim historians and geographers have been silent about this region, and this caused our information about the monuments the religious people of this region are very few. the purpose of this research is to investigate the remaining works in mazandaran, which according to historical texts were fire temples in the sassanid period and then changed their use in the islamic period, and also to introduce the fire temples that were discovered after archaeological excavations in this area; therefore, along with documentary studies, field method has been used to record, record and explain the current state of the works and based on the descriptive-analytical method to recognize the works. the results of the research show that the works attributed to the fire temple in mazandaran, which are mentioned as fire temple in historical texts, have no connection with the fire temple in terms of the type of plan and the date of construction, but a number of fire temples and the foundation of the fire temple were discovered in this area, which are with the places mentioned in the history texts. the mentioned are completely different in terms of geographical location and they are not mentioned in any historical source.