بررسی ریشه‌های نمادین صحنه‌روایی کشتی ‌نشینان در سفالینۀ مکشوف از نیشابور براساس متون تاریخی

نقوش سفالینه‌های گلابه‌ای رنگارنگ نیشابور، به‌ عنوان برجسته‌ترین جلوه‌های هنری سده‌های سوم و چهارم ه‍جری‌قمری، برخاسته از باورها و اعتقادات آفرینندگانش و سرشار از مفاهیم نمادینی است که بررسی‌شان می‌تواند به درک بهتر نگرش‌های فرهنگی آن عصر یاری رساند. باوجود پژوهش‌های متعدد در زمینۀ بازخوانی و تفسیر این نقوش، برخی از آن‌ها ازجمله کاسۀ گلابه‌ای منقش به صحنۀ روایی کشتی‌نشینان در موزۀ رضا عباسی، هم‌چنان با ابهام جدی روبه‌روست. تفاسیر ارائه‌شده از این صحنۀ روایی نیز به‌دلیل نبود مطالعات تطبیقی دقیق، پر ابهام و ناهمگون است؛ از این‌رو، پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی-تحلیلی و تطبیقی، به واکاوی و بازبینی این صحنه‌روایی می‌پردازد. نگارندگان به‌منظور نیل به اهداف پژوهش، برپایۀ متون تاریخی و شواهد باستان‌شناسی این پرسش‌ها را مطرح ساخته‌اند: صحنۀ روایی کشتی‌نشینان برروی این ظرف به چه مفهومی اشاره دارد؟ آیا این صحنه ریشه در اساطیر کهن دارد و ملهم از باورهای اسطوره‌ایِ دوران مختلف تاریخی است؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مضمون صحنه‌روایی، با توجه به جایگاه طبقات مختلف اجتماعی، احتمالاً معرف جامعۀ بازرگانانِ نیشابوری است. روایت کشتی‌نشینان بیانگر باورهای خرافی مرتبط با نجوم و صور فلکی درمیان این طبقه و ریشه در هراس‌‌شان از بلایا و خطرات دریانوردی دارد. درنتیجه این صحنه اشاره‌ای است به پیوند عمیق میان هنر، اسطوره و دانش نجوم در فرهنگ آن دوره و نه برخاسته از اساطیر پیش از اسلام.

a symbolic interpretation of the narrative scene of seafarers on a polychrome buffware bowl from nishapur from the perspective of historical texts

the nishapur polychrome buffware pottery, one of the paramount artistic expressions of the 3rd and 4th centuries hijri, is deeply rooted in the beliefs and worldview of its makers, rich with symbolic meanings that provide insight into the cultural outlook of the time. despite many scholarly attempts to interpret these motifs, several pieces remain highly controversial-such as the narrative scene of the seafarers on the polychrome buffware-painted bowl in the reza abbasi museum. previous interpretations often suffer from a lack of precision and arrive at inconsistent conclusions due to the absence of stringent comparative analysis. this study conducts a historical-analytical and comparative examination to investigate and re-evaluate this narrative scene. based on historical texts and archaeological evidence, the authors raise the following research questions: what kind of symbolic meaning does the scene of the seafarers convey? does it have mythological roots, and is it related to beliefs from various historical periods? the results suggest that the narrative reflects the worldview of the mercantile class of nishapur. in fact, the imagery of sea travelers is linked to superstitions associated with astrology and celestial constellations, stemming from merchants' fears of maritime perils. hence, rather than reflecting pre-islamic mythology, the artwork reveals a deep interplay between art, myth, and astronomical knowledge within the cultural fabric of the time.