بازشناسی دستگاه زمان‌سنجی مجموعۀ رکنیۀ یزد مبتنی‌بر متن وقف‌نامۀ جامع‌الخیرات

یکی از عناصر شاخص تاریخی شهر یزد را می‌ توان دستگاه زمان‌ سنجی مدرسۀ رکنیۀ یزد یا همان رصد وقت و ساعت دانست. عملکردهای پیچیده، کاربردی و شگفت‌انگیز این دستگاه، آن را به موضوعی جذاب در مطالعات تاریخی یزد، به‌ ویژه در حوزۀ تاریخ علم تبدیل کرده است. این امر موجب شده تا تعداد قابل‌توجهی از پژوهشگران به توصیف این مجموعه و رصد آن بپردازند و مبتنی‌بر منابع تاریخی قرن نهم هجری‌قمری یعنی دو کتاب تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد شرحی از آن ارائه دهند. با این ‌وجود تاکنون در کمتر پژوهشی از متن وقف ‌نامۀ جامع‌ الخیرات برای بازخوانی این ساعت بهره برده شده است. در این نوشتار با تکیه‌بر متن کتاب جامع‌ الخیرات و بازخوانی متن این کتاب در انطباق با سایر منابع و داده‌ ها، اطلاعات جدیدی از این دستگاه قرائت شده است. مطالعه بر پایۀ روش تحلیل محتوا و تفسیر متن است. در تفسیر متن کتاب جامع‌الخیرات علاوه‌ بر رجوع به دو منبع تاریخی مهم یعنی کتاب تاریخ یزد و تاریخ جدید یزد، از شواهد میدانی تازه به‌ دست آمده در محدودۀ مجموعۀ رکنیه بهره برده شده است. نتایج پژوهش اطلاعات مهمی از دستگاه را در اختیار قرار می‌ دهد که شامل ماهیت منبع تامین نیروی محرکۀ دستگاه است که وابسته به قنات زارچ بوده است، به‌ نحوی‌ که این دستگاه را می‌ توان یک سازۀ آبی وابسته به قنات زارچ دانست. ازطرفی بررسی‌های این مقاله نشان می‌دهد که موقعیت نهر قدیم واقع‌در انتهای پایاب قنات زارچ که به تازگی در مجموعۀ رکنیه آشکارسازی شده است، منطبق با موقعیت استقرار این رصد در قرن هشت هجری‌قمری است. هم‌چنین پژوهش در ارتباط با هزینه‌های نگه‌داشت این دستگاه در قرن هشت هجری‌قمری مطالبی را ارائه می‌کند که منجر به افزایش شناخت ما از سازوکار راه‌اندازی و نگه‌داری این دستگاه می‌شود.

reidentification of the time measuring device of roknieh complex of yazd based on the jame al-khairat endowment text

one of the prominent historical elements of the city of yazd can be considered as the time measuring device of rukniyeh school or “rasad-e vaght o sa'at”. since the device had complicated, useful and amazing functions, it became an attractive subject in the historical studies of yazd, especially in the field of history of science. this has caused a significant number of researchers to describe roknieh complex and its time measuring apparatus and provide a description of it, based on the historical references of the 8th century ah including two books of the “history of yazd” and “the new history of yazd”. however, so far, no research has used the endowment text of jame al-khairat to recognize this device. in this article, relying on the text of the book jame-al-khairat and rereading the text of this book in accordance with other sources and data, new information about this device has been obtained. the study is based on content analysis and text interpretation. in the interpretation of the text of jame al-khairat book, in addition to referring to two important historical sources, namely the book of yazd history and new yazd history, recent field evidence in the area of rukniyeh complex has been used. the results of the article provide us important information about the apparatus, which includes the nature of the device's power source, which was dependent on the zarch qanat, so that this device can be considered a water structure related to the zarch qanat. on the other hand, the findings of this article show that the location of the old stream located at the end of the payab of the zarch qanat, which was recently revealed in the rukniyeh complex, coincides with the location of this apparatus in the 8th century ah. also, the article provides information related to the maintenance costs of this device in the 8th century ah, which leads to an increase in our understanding of the mechanism of setting up and maintaining this device.