جنسیت و فضا در معماری تاریخی بر پایه نگاره‌های ایرانی

اطلاعات موجود درباره چگونگی استفاده از فضاهای معماری به‌ویژه درباره نحوه استفاده جنسیتی از فضاهای معماری بسیار اندک است و به سبب آن‌که نقاشی به‌صورت واقع‌گرا در ایران معمول نبوده است، درباره کاربرد بعضی از فضاها اطلاعات اندکی وجود دارد. پرسش پژوهش حاضر چنین است: جنسیت چه نقشی در تفکیک فیزیکی یا غیرملموس فضاهای معماری و نحوه استقرار افراد داشته است؟ مبانی نظری پژوهش بر این پایه استوار است که روابط اجتماعی، فرهنگی، آیینی و امنیت موجب می‌شد تا جنسیت در چگونگی استفاده از بعضی فضاهای معماری و شهری و نحوه استقرار افراد در آن‌ها در گذشته نقش داشته باشد. این پژوهش از نظر داده‌ها از نوع پژوهش‌های کیفی است و از نظر قلمرو زمانی، تاریخی است و از روش تحقیق تفسیری-تاریخی وتوصیفی و تطبیقی استفاده شده است. همچنین جامعه آماری، شماری از نقاشی‌های تاریخی تا اواسط دوره صفوی است که افراد در فضاهای معماری در آن‌ها نشان داده شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که جنسیت موجب تمایز، عرصه‌بندی و تفکیک بعضی از فضاها به‌صورت‌های متفاوت کالبدی یا با فاصله یا توسط صفحه‌های قابل جابجایی می‌شد. این تمایز و تفکیک بر پایه الگوهای رفتاری و دیدگاه‌های فرهنگی، آیینی و امنیت برای فعالیت‌ها و تجمع‌های گوناگون و برای تسهیل انجام فعالیت‌ها بود. آنچه از نگاره‌ها استنتاج می‌شود کمابیش با شواهد موجود و تاریخی انطباق دارد.

gender and space in historical architecture based on iranian paintings

there is limited information on the use of architectural spaces in iran, particularly regarding their gendered organization. the scarcity of realistic paintings further complicates efforts to trace gender-specific spatial arrangements in domestic life. this study examines how gender considerations structured domestic space in the mid-safavid period through an analysis of available paintings from the era. the theoretical framework is based on the premise that social, cultural, ritual, and security relations shaped the gendered distribution of space. the research adopts a qualitative historical approach, employing interpretive and comparative methods. the findings indicate that gender concerns resulted in spatial differentiation through distance or removable partitions, depending on functional, ritual, and security considerations. these findings are cross-checked against historical evidence, and the interpretations derived from the images are largely consistent with existing historical sources.