بازار امر قدسی: مطالعه‌ای بر کالایی‌شدن سوغات متبرک در زیارت مشهد

سوغات متبرک، به‏عنوان بخشی از مناسک زیارت در حرم امام رضا (ع)، همواره حامل معنای قدسی و عامل انتقال برکت به زائر و اطرافیان او بوده است. این مطالعه با هدف بررسی فرایند کالایی‌شدن سوغات متبرک و دگرگونی معنایی و شکلی آن در زیارت مشهد انجام شده است. چهارچوب نظری پژوهش مبتنی‏بر مفاهیم «کالایی‌شدن» و «چرخۀ فرهنگی اشیا» است. این پژوهش با رویکرد مردم‌نگارانه و با تکنیک مشاهده و مصاحبه‌ در محدودۀ حرم امام رضا (ع) و بازارهای اطراف آن انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تولید انبوه فرش، کاشی، نمک، و نبات متبرک در قالب سوغات آن‏ها را به کالایی عمومی و فراگیر و در دسترس تبدیل کرده است. اشیای متبرک در زیارت مشهد، از مسیر سنتی تقدس‌یابی خارج شده و در قالب منطق بازار به کالاهای قیمت‌گذاری‏شده، بسته‌بندی‏شده، و مصرف‌کننده‌محور تبدیل شده‌اند. این فرایند هم‏زمان با گسترش برندهای وابسته به آستان قدس رضوی رخ داده است. مطالعۀ حاضر از طریق تحلیل چرخۀ فرهنگی اشیای متبرک نشان می‌دهد اشیایی که طی فرایند تقدس‌بخشی، تکینه شده و از چرخۀ کالایی خارج شده‌اند، با کالاسازی مجدد دوباره به چرخۀ کالایی بازگشته‌اند. کالایی‌شدن امر قدسی تنها به تبدیل اشیاء به کالا محدود نمی‌شود، بلکه الگوهای تجربۀ زیارت، مصرف، و ادراک زائران از سوغات متبرک را نیز دگرگون می‌سازد. این پژوهش همچنین به بررسی تناقضات ناشی از نفوذ منطق بازار در حریم مقدس و پیامدهای آن بر نابرابری دسترسی و کاهش تقدس ذاتی اشیاء می‌پردازد.

the market of the sacred: a study on the commodification of blessed souvenirs in pilgrimage to mashhad

blessed souvenirs, as an integral part of pilgrimage rituals at the holy shrine of imam reza (as), have historically embodied sacred meaning and acted as vehicles for transmitting blessings. this research examines the process of their commodification and the resultant semantic and formal transformations within the context of mashhad pilgrimage. the study is grounded in the theoretical concepts of commodification and the cultural biography of things. utilizing an ethnographic methodology, data was collected through observation and interviews conducted within the shrine's precincts and surrounding markets. the findings indicate that the mass production of blessed items—such as carpets, tiles, salt, and rock candy—as souvenirs has converted them into widespread, accessible commodities. thus, these sacred objects have departed from traditional paths of sacralization and transformed into mass production products governed by market logic, they are now priced, packaged, and consumer-oriented goods, a shift concurrent with the growth of brands affiliated with the astan quds razavi foundation. analysis of the cultural biography of these objects reveals that items once singularized and removed from the commodity cycle through sacralization are re-commodified and are treated as merchantable goods. the commodification of the sacred extends beyond mere object transformation; it fundamentally alters patterns of pilgrimage experience, consumption, and pilgrims' perceptions of these souvenirs. this study also explores the contradictions arising from the infiltration of market logic into the sacred sphere, considering its impact on creating inequalities in access and diluting the objects' inherent sanctity.