دین در فرهنگ پزشکی قاجار؛ تقدیرگرایی و توسل

دین در جوامع سنتی، علاوه‏بر کارکرد معنوی، نقش تبیینی و درمانی نیز بر عهده داشت. در جامعۀ ایران دورۀ قاجار باورهای دینی مردم، به‌ویژه انگاره‌های تقدیرگرایی و توسل، به شکل‌گیری الگوی درمانی قدسی آیینی انجامید. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که این دو انگاره چگونه بر رفتار درمانی ایرانیان تاثیر گذاشته و چه پیامدهایی برای مسئولیت‌پذیری فردی و جمعی و کارآمدی نظام پزشکی، اعم از طب سنتی و نوین، داشته‌اند. سوال پژوهش این است که تعامل تقدیرگرایی و توسل چگونه موجب شکل‌گیری یک نظام درمانی آیینی شده و چه تاثیری بر پذیرش یا مقاومت دربرابر طب جدید داشته است. مدعای پژوهش بر این اساس است که تقدیرگرایی و توسل با کاهش مسئولیت فردی و تشویق به توسل به مکان‌ها، اشیا، و متون مقدس موجب تضعیف کارآمدی طب سنتی و مانع توسعۀ طب نوین شده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی تحلیلی و روش تحلیل محتوای کیفی، منابعی شامل سفرنامه‌ها، گزارش‌های پزشکی، متون دینی، و اسناد دورۀ قاجار را بررسی و الگوهای معنایی مرتبط با این دو انگاره را تحلیل می‌کند. نتایج نشان می‌دهد تعامل تقدیرگرایی و توسل، ضمن ایجاد آرامش روانی، نظام درمانی آیینی قدرتمندی به‏وجود آورد که در مواجهه با بحران‌های سلامت فعال‌تر می‌شد اما کارآمدی طب سنتی و نوین را محدود می‌کرد و مسئولیت‌پذیری مردم در مراقبت از سلامت را کاهش می‌داد.

religion as a tool in medical culture: a social study in iran during the qajar period (predestination and recourse)

various functions are envisaged for religion and parts of it are emphasized more in different societies. this issue can be also investigated in the iranian society of the qajar period. the qajar period was a period when religion and religious teachings played a prominent role among the people and various areas of people's lives were tied to religious teachings. one of these areas was related to medicine. during this period, the state of diseases in the society was unfavorable and modern medicine took its first steps of development. the question raised in this article was how qajar iranians used religion in the healing process. the hypothesis followed was that religious teachings seemed to have a serious role in the field of treating diseases and even their spread in the qajar period. examining the works written in this period, including historiography, travelogues, etc., showed that the two ideas of predestination and recourse obviously played a prominent role in the field of health issues. these two were the most extensive religious concepts in the mentioned field among iranians during this period.